Heeft de kerk het gezag over de leer?

 

Een ‘gesprek’ tussen Maarten Luther en Paus Fransiscus

 

Het is een zonnige vrijdagochtend in hartje Rome. De temperatuur is al aardig opgelopen, maar echt heet is het nog niet. Een witte Romeinse taxi stopt vlakbij het Vaticaan. We zien een bijzondere figuur in – zo lijkt het – zestiende-eeuwse kleding uitstappen. Is dat echt Maarten Luther? Ja, hij is het. Langs de traditionele erewacht van de Zwitserse Garde loopt hij het Vaticaan binnen, uitgenodigd door Paus Fransiscus voor een goed gesprek. De Paus vindt dat er wat dingen rechtgezet moeten worden tussen Rome en de Reformatie, onder het motto ‘beter laat dan nooit’. Luther heeft deze uitnodiging met beide handen aangegrepen.[1]

 

Tekst: Roland den Boef

 

Paus Fransiscus: Maarten, van harte welkom in het Vaticaan. Ik hoop dat dit bezoek je beter bevalt dan het vorige. Vanuit de navolging van Christus is het mijn plicht en mijn genoegen om je gastvrij te ontvangen.

Maarten Luther: Dankuwel, eerwaarde Paus Fransiscus. U aanspreken met Heilige Vader leek me absoluut niet Bijbels, maar ‘antichrist’ is ook weer zo onaardig. Ik dank u nogmaals dat u mij meer vriendelijkheid bewijst dan uw voorgangers.

Paus Fransiscus: Geen probleem, noem me gewoon Fransiscus. Officieel is het ‘Uwe Heiligheid’, maar bij al die titels voel ik me eerlijk gezegd wat ongemakkelijk. Ik ben ook maar een mens. En gelukkig is er op het gebied van de oecumene veel veranderd sinds de zestiende eeuw; er is geen reden om bang te zijn. De Kerk moet een veilig huis zijn voor iedereen, ook voor vluchtelingen.

Maarten Luther: Dank u wel, Fransiscus. Zoals ik een poosje terug al op Twitter zei: Ik ben banger voor mijn eigen hart dan voor de Paus en al zijn kardinalen.[2] Ik vernam daar ook dat u bezig bent met het hervormen van de kerk. Bent u dan ondertussen al tot andere gedachten gekomen over de rechtvaardiging door het geloof uit genade alleen? Dat lijkt me toch een van de grondwaarheden van de Bijbel.

Paus Fransiscus: Ik heb me laten inspireren door mijn naamgenoot. Als @Pontifex heb ik gepleit voor dialoog, wederzijdse acceptatie en broederlijke samenwerking.[3] Christelijke eenheid is een prioriteit.[4] Maarten, zoals ik aan het begin van de herdenking van de Reformatie heb gezegd, heb ik veel waardering voor je werk.[5] Je nam een grote stap door het Woord van God in de handen van mensen te geven. De vraag die jou kwelde, is beslissend voor ons leven.[6] Ik ben het dus ook van harte eens met mijn voorganger Benedictus XVI. Hij zei als kardinaal dat de reformatie “een positief religieuze doorbraak was”, en hij herkende bij u “een worstelen om de zuiverheid van het evangelie.”[7] Dat kan ons dichter bij elkaar brengen. De Katholieke Kerk heeft dan ook samen met de Lutheranen in 1999 verklaard dat de rechtvaardiging op geen enkele manier te danken is aan eerdere goede werken.[8] Maar uiteindelijk blijven we wel bij het standpunt van de Traditie en de Kerk, die met haar leergezag het laatste woord heeft.[9] Zij bepaalt onfeilbaar wat de ware leer en de juiste Bijbeluitleg is.

Maarten Luther: Dat is echt mooi om te horen! In de zestiende eeuw zag het er zo donker uit. Maar helaas gaat het voor mij niet ver genoeg. Waarom kunnen we niet vertrouwen op het onfeilbare Woord van God? Dan is er toch geen reden om een onvolmaakt mens of instituut de ultieme autoriteit te geven over de leer? Alleen de Schrift is uiteindelijk echt volkomen betrouwbaar en foutloos.

Paus Fransiscus: Dat klinkt misschien overtuigend, totdat je bedenkt dat de Bijbel eerst geïnterpreteerd en uitgelegd moet worden. Die taak kan resulteren in allerlei tegenstrijdige beweringen. Er zijn door de geschiedenis heen zoveel leergeschillen en ketterijen geweest, dat het onmogelijk is ze allemaal op te noemen. Het is overduidelijk dat de individuele mens niet in staat is om op eigen kracht de volledige waarheid te achterhalen. We kunnen er niet op vertrouwen dat we het zelf allemaal bij het juiste eind hebben. In dat perspectief kun je zien dat we de religieuze Traditie, zoals die bewaard is gebleven in de standpunten en de Bijbeluitleg van de Kerk, nodig hebben om als christelijke gemeenschap bij de waarheid te blijven. Zoals gezegd, alle interpretatie is uiteindelijk onderworpen aan het oordeel van de Kerk.[10] En de wijsheid van alle eeuwen en plaatsen kan niet zomaar afgeschreven worden door een enkel individu, hoe groot zijn inzicht ook is. Daarom heeft Christus zijn discipelen apostolisch gezag gegeven. In de ene, algemene, katholieke Kerk is die autoriteit door de generaties heen behouden gebleven en heeft zij de gemeenschap der gelovigen bewaard bij de waarheid.[11]

Maarten Luther: Dit gaat me te ver. God heeft ons de Bijbel en ons verstand gegeven. De Schrift legt zichzelf uit; we hebben geen bisschop nodig om het Evangelie te begrijpen. Over sommige interpretaties of geschilpunten valt inderdaad eindeloos te twisten, maar de hoofdzaken zijn kristalhelder. Dit is het kardinale punt waar al onze andere meningsverschillen om draaien.[12] Door de Kerk het gezag te geven dat alleen Gods Woord toekomt, kun je opeens allerlei niet-Bijbelse ideeën en praktijken rechtvaardigen. Als u uiteindelijk inderdaad het laatste woord zou hebben over dogma’s en Bijbelinterpretatie, is mijn protest zinloos. Maar dat hebt u niet! Ik spreek slechts de Schrift na.

Paus Fransiscus: Dat kun je wel mooi zeggen, Maarten, maar de ongelofelijke kerkelijke versnippering van het protestantisme is een treurig bewijs van het gelijk van de Moederkerk. Sommige dingen zijn inderdaad helder; zoals de zaken waar wij het wel over eens zijn. Maar als het individu uiteindelijk de ultieme scheidsrechter is tussen waarheid en leugen, is vergaande verdeeldheid en eindeloos gekibbel onvermijdelijk. Bovendien weten we dat ieder individu er wel ergens naast zit, hoewel ze zich allen op dezelfde Bijbel beroepen. Dat de Schrift zichzelf uitlegt, is gewoon een andere manier om te zeggen dat het ‘heldere’ begrip van de individuele gelovige bepalend is. Dat werkt overduidelijk niet, dan zouden er geen zekerheden meer overblijven. Maar wie kunnen we hier nu beter vertrouwen dan de Kerk van alle eeuwen? Het belangrijkste feit is dat God beloofd heeft om met haar te zijn en haar te bewaren voor fouten. Het gezag van de Kerk is noodzakelijk om de christelijke gemeenschap te beschermen tegen alle afwijkingen en dwalingen. Er is een onverbrekelijke eenheid tussen de Schrift en de Traditie. Het leergezag van de Kerk waarborgt de juiste Bijbeluitleg.[13] De tegenstelling tussen de Kerk en het Woord die je ziet, bestaat goedbeschouwd niet.

Bedenk bovendien dat de Schrift ook zelf door de Traditie is aangehoord en opgeschreven. Zij bestaat uit de overleveringen van de Bijbelschrijvers en is daarmee zelf deel van de Traditie – een geïnspireerd deel, dat zeker. De opvolgers van de apostelen hebben simpelweg die lijn voortgezet.[14]

Maarten Luther: Maar wacht eens even: als dat zo is, waar kwamen de aflaathandel en de wijdverspreide verkoop van kerkelijke ambten dan vandaan? En waarom is de Kerk, zelfs naar uw eigen oordeel, in verval geraakt? De Schrift voorspelt al dat er valse leraren zullen komen.[15] Daarom is blinde gehoorzaamheid gevaarlijk. Als invloedrijk politiek en wereldlijk instituut is de Katholieke Kerk vatbaar voor strijd en machtspolitiek.[16] Meestal is de waarheid het eerste slachtoffer in zo’n conflict. Keizers en koningen hebben zich er vaak uit eigenbelang mee bemoeid. Bovendien heeft God Zijn leiding allereerst toegezegd aan individuele gelovigen, en pas daarna aan de Kerk als instituut.[17] Als we zien dat God individuele gelovigen niet bewaart voor alle fouten die ze kunnen maken, ondanks de genoemde beloften, hoe kunnen we dan onfeilbaarheid verwachten van de Kerk en haar zo ongeveer gelijkstellen met het Heilige Woord van God zelf? Dat is wel wat de Katholieke Kerk doet. Een groep nietige, feilbare individuen krijgt onaantastbaar gezag over de leer.

Paus Fransiscus: Wat je hier vergeet, is het zelfreinigende vermogen van de Kerk. De dingen die je noemt, zijn gelukkig allemaal alweer verleden tijd. Dank voor jouw bijdrage daaraan. Bovendien zijn dat verkeerde praktijken; het gaat niet om Bijbeluitleg of leerstukken. Ik blijf als Paus altijd strijden voor de zuiverheid van de Kerk en de waarheid die zij bewaart, maar ook voor haar morele integriteit. Daarnaast is het niet zo dat de Paus of de bisschoppen altijd onfeilbaar zijn. Het dogma van de onfeilbaarheid geldt alleen in bijzondere gevallen, zoals tijdens een wettig concilie. Je moet ook bedenken dat de Traditie ontzettend veel aanknopingspunten biedt voor het zuiveren van onze ideeën. Is de Kerk niet betrouwbaarder dan één persoon? Zelfs uw mede-reformator Calvijn, de strijdbare antipapist, citeert voortdurend kerkvaders in zijn Institutie.

Maarten Luther: Natuurlijk hecht ik ook waarde aan de Traditie. We moeten bijzonder veel gewicht geven aan de kerkvaders en hun argumenten. De Kerk van de Reformatie is net zo goed de Kerk van de apostelen en hun opvolgers. Die Traditie is echter niet onfeilbaar, en haar gezag is slechts gebaseerd op het Woord dat zij naspreekt. U weet net zo goed als ik dat er binnen de Traditie veel tegenstrijdigheden zijn geweest, ook wat betreft de leer. Calvijn en ik zijn het daar helemaal over eens. Calvijn noemt bijvoorbeeld de concilies van Constantinopel (754) en Nicea II (787), die respectievelijk beelden uit de kerk banden en weer invoerden en zelfs toestonden dat ze vereerd werden! Dat laatste concilie kwam er trouwens vanwege de ontevredenheid van keizerin Irene – weer die wereldlijke machtsspelletjes die de waarheid vermoorden.[18] Het ergste hiervan is dat er allerlei dingen besloten zijn die veroordeeld worden door de Bijbel, zoals de invoering van de beeldendienst. Al dit soort contradicties tonen aan dat de Katholieke Kerk en de concilies niet onfeilbaar kunnen zijn.

De beloofde onfeilbaarheid geldt dan ook niet de Paus als plaatsvervanger van Christus, maar de gelovige, in zoverre hij geleid wordt door de Heilige Geest. De Geest werkt niet mechanisch of automatisch, maar sluit juist de feilbaarheid van de mens in.[19] Alleen de uitspraken van concilies die geleid worden door de Heilige Geest zijn betrouwbaar, en die leiding is zeker niet vanzelfsprekend. Mensen kunnen Hem bedroeven of zelfs loochenen. Denk eens aan Hofni en Pinehas, die als zonen van de hogepriester na Eli het hoogste kerkelijke gezag hadden, maar toch ontstellend goddeloos handelden. De verschrikkelijke geschiedenis van de Rooms-katholieke Kerk rond de tijd van de Reformatie is vergelijkbaar, en op sommige punten zelfs erger. Er zijn goddeloze pausen geweest en medechristenen zijn levend verbrand. Hoe kan dat gezag onfeilbaar zijn?

Paus Fransiscus: Natuurlijk zijn de verschrikkingen van de inquisitie een gruwelijke vergissing geweest. Nogmaals, ik ben dankbaar dat er veel veranderd is sinds die tijd. Maar de Katholieke leer is verbazingwekkend consistent op de lange termijn. Latere concilies hebben vooral dingen verduidelijkt en geïnterpreteerd; iets wat natuurlijk hun apostolische taak is. Wat betreft de twee concilies die je noemt; het eerste wordt niet erkend door zowel de Rooms-katholieke als de Oosters-orthodoxe Kerk. Ook is verering niet hetzelfde als aanbidding. Hier past het ons niet om het telkens beter te weten dan de Kerk, die we verplicht zijn eer en gehoorzaamheid te bewijzen. Want als je haar gezag afwijst, wat blijft er dan nog over? Alles is onzeker, omdat iedereen feilbaar is. Zo zet je alle geloofswaarheden op de helling van de twijfel. De Katholieke Kerk, die voluit staat in de Traditie van alle eeuwen, met haar leer en sacramenten, beschermt gelovigen daar juist tegen.

Maarten Luther: Daarmee komen we op het volgende geschilpunt. De Katholieke Kerk claimt ook het oppergezag te hebben wat betreft alle dogmatische zaken. En het blijft niet bij verduidelijkingen alleen; allerlei ‘nieuwe inzichten’ worden verspreid. Daardoor heeft het kunnen gebeuren dat de Katholieke Kerk allerlei dingen heeft toegevoegd aan de Bijbel, met als recent voorbeeld de bevestiging van de Maria-tenhemelopneming door paus Pius VII in 1950.[20] De Kerk geeft zelf toe dat dit niet op de Bijbel is gebaseerd. Het is een zo gegroeide gewoonte uit de zesde eeuw, gebaseerd op een legende. En wat te zeggen van de onbevlekte ontvangenis van Maria? Zo komt er allerlei bijgeloof de kerk binnen, en als het eenmaal als dogma is bevestigd, is het boven kritiek verheven. Dat kan ik echt niet geloven!

Paus Fransiscus: Van mij hoef je niet in die tenhemelopneming te geloven, dat lijkt me een relatief onbelangrijke zaak. Maar wij geloven dat het begrip dat de apostolische Kerk heeft van de geloofswaarheden niet statisch, in één keer volledig en in alle details volkomen is; de concilies die de protestanten ook erkennen, getuigen daarvan. Er is sprake van een verdere explicatie, een groeiend inzicht, gedurende de ontwikkeling van de Kerk. Dit is tijdens het Tweede Vaticaans Concilie in 1965 ook zo uitgesproken.[21] Het levend houden en bestuderen van de overleveringen is een rijke bron voor ons verstaan van het geloof, en soms worden daaruit geputte inzichten formeel vastgelegd. Paus Pius VII heeft dat gedaan met de tenhemelopneming. Het spreekt voor zich dat de bisschoppen en hun hoofd hierin volkomen afhankelijk zijn van de Heilige Geest. En Maarten, geloof jij niet hetzelfde? De canon van de Schrift is door de Kerk vastgesteld, en als je aan de onfeilbaarheid van de Bijbel vast wilt houden, zal ook de Traditie die voor haar samenstelling verantwoordelijk is, onfeilbaar moeten zijn. Je kunt je niet beperken tot de Bijbel alleen.

Maarten Luther: Het probleem is dat de tenhemelopneming nog maar één van de vele voorbeelden is van toegevoegde leringen, vereringen en sacramenten. Daardoor is het karakter en het beleven van het geloof radicaal veranderd, zonder goede Bijbelse onderbouwing. Denk aan de vijf nieuwe sacramenten, de overvolle heiligenkalender, de Mariaverering, et cetera. En iedere katholiek is verplicht deze nieuwe dogma’s als definitieve waarheid te aanvaarden.[22] Door het nog steeds geldende Concilie van Trente zijn allen die zich op sommige punten afkeren van deze toevoegingen, vervloekt.[23] Ik geef toe dat de canon van de Bijbel onfeilbaar is vastgesteld. Zoals ik al zei, dat geldt zolang de leiding van de Geest aanwezig is. Maar we kunnen er niet van op aan dat de Kerk deze nooit meer zou kunnen verliezen, wat er ook gebeurt. Er was niet voor niets een Reformatie nodig!

Paus Fransiscus: In de eerder genoemde gezamenlijke verklaring is uitgesproken dat de veroordelingen niet van toepassing zijn op de Lutheranen. Latere concilies hebben die ook genuanceerd en uitgelegd, en de Kerk heeft hiermee niet de bedoeling om op Gods rechterstoel te gaan zitten. De situatie is dus erg veranderd sinds die tijd. Daarnaast zou ik sterk willen benadrukken dat de waarheden van het geloof onveranderd zijn gebleven. “Jezus Christus is gisteren en heden Dezelfde en tot in eeuwigheid” (Hebr. 13:8). De suggestie dat de Kerk fundamenteel veranderd is sinds de apostelen, werp ik dan ook verre van mij. Al de dingen die je noemt, passen volledig in het verband van de Schrift. Ook de mariologie is voluit Bijbels.[24]

Maarten Luther: Laten we het dan hebben over de christelijke gewetensvrijheid, of beter gezegd, het gebrek daaraan. Het celibaat is een goed voorbeeld. Ik ben zo blij dat ik daarvan verlost ben. Wat de Kerk lijkt te doen, is gewetens binden met menselijke instellingen. Gelovigen moeten daarin geloven met volledige gehoorzaamheid, en iedere afwijking van deze niet-Bijbelse regels is zonde. Jezus en Paulus hebben zich hier zeer tegen verzet. Er mogen geen regels toegevoegd worden aan Gods Woord om mensen hun christelijke gewetensvrijheid te ontnemen.[25] De biecht en de voorgeschreven gebeden zijn twee andere voorbeelden. En het verplichte celibaat heeft in de geschiedenis zo ontzettend veel leed en nodeloze zonde veroorzaakt. Dan kun je wel zeggen dat dit allemaal geen halszaken zijn, maar de gevolgen liegen er niet om. Paulus heeft zelfs nadrukkelijk gezegd dat hij op dit punt geen gebod van de Heere gekregen had. De Schrift waarschuwt er ook duidelijk voor dat we niet terug moeten naar een wettisch Jodendom, zoals Calvijn ook betoogt.[26] Er staat geschreven dat wij niets mogen toevoegen aan het Evangelie, en dat is doorslaggevend. De profeten of de apostelen mochten ondanks hun grote gezag niets verzinnen naast het Woord dat God hen gegeven had.[27]

Paus Fransiscus: Als je die Bijbelpassages in hun context leest, zie je dat de Schrift een herinvoering van de wettische regels van het Jodendom afkeurt. Daar staan wij ook zeker achter. De sacramenten van de kerk vallen echter niet onder die veroordeling. Het gaat om een vollere interpretatie van de Bijbelse- en traditiegegevens, niet om dingen als de besnijdenis en de spijswetten. Sommige dingen zijn nou eenmaal niet direct helder vanuit de Schrift, en de Kerk heeft als plicht om daarin toch duidelijkheid te scheppen. Vergeet niet dat er ook Bijbelse redenen zijn voor het celibaat, de biecht en de andere sacramenten.[28] En niemand is verplicht om priester te worden. Het ligt allemaal wat genuanceerder dan je het soms laat lijken.

Maarten Luther: We gaan er waarschijnlijk nooit helemaal uitkomen, Fransiscus, maar toch ben ik blij dat u me hebt uitgenodigd. In de zestiende eeuw had ik nooit gedacht dat een gesprek als dit mogelijk zou zijn.

Paus Fransiscus: Absoluut. Ik ben dankbaar dat ik zo onverwacht deze kans gekregen heb, en ik wens je van harte Gods zegen toe. Er is meer wat ons bindt dan wat ons scheidt, en ik hoop dat dit gesprek bijdraagt aan meer herkenning en wederzijds begrip. Nabijheid doet ons allen goed, afstand maakt ons bitter.[29]

Maarten Luther: Dank u wel. Ik wens u ook Gods zegen toe, want dat is wat we allemaal echt persoonlijk nodig hebben.

 

Literatuur

Calvijn, J. (2009). Institutie of onderwijzing in de christelijke godsdienst. Houten: Den Hertog B.V.

 

Graaf, J. van der (2010). Rome omsloten door de Traditie. Heerenveen: Uitgeverij Groen.

 

Ivereigh, Austen (2016). Pope in Sweden heaps praise on Luther, but no breakthrough on Communion. Geraadpleegd op 12 januari 2017, Crux: <https://cruxnow.com/papal-visit/2016/10/31/pope-sweden-heaps-praise-luther-no-breakthrough-communion/&gt;.

 

Puchinger, G. (1965). Gesprekken over Rome-Reformatie. Delft: W.D. Meinema N.V.

 

“Paus: Luther Gaf Bijbel Terug”, (2016). Paus: Luther gaf Bijbel terug. Geraadpleegd op 12 januari 2017, Reformatorisch Dagblad: <http://www.rd.nl/kerk-religie/paus-luther-gaf-bijbel-terug-1.1139997&gt;.

 

“Paus: Leergezag Kerk Waarborgt Juiste Bijbeluitleg”, (2013). Paus: ‘Leergezag Kerk waarborgt juiste Bijbeluitleg’. Geraadpleegd op 12 januari 2017, RK documenten: <https://www.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=680&nws=1921>.

 

Ruler, A.A. van (1965). Reformatorische opmerkingen in de ontmoeting met Rome. Hilversum/Antwerpen: Uitgeverij Paul Brand N.V.

 

Stichting Interkerk, (2003). Mariatenhemelopneming. Geraadpleegd op 12 januari 2017, Mariatenhemelopneming: <http://www.mariatenhemelopneming.nl/dogma.htm>.

 

Wortelboer, H. (2005). De Rooms-katholieke Kerk. Het complete handboek. Kampen: Kok.

 

[1] Luther zond eerder al een smeekschrift naar Leo X (‘een lam te midden van de wolven’) om hulp en eenheid. Het was tevergeefs. Dat is hier te raadplegen: <http://www.bartleby.com/36/6/1.html&gt;

[2] Luther, Maarten (2011). I am more afraid of my own heart than of the pope and all his cardinals. Geraadpleegd op 12 januari 2017. <https://twitter.com/MartinLuther_/status/70217584020168705&gt;

[3] Paus Fransiscus (2016). May we make Gods’ merciful love ever more evident in our world. Geraadpleegd op 12 januari 2017. <https://twitter.com/Pontifex/status/796332763477471232&gt;

[4] Paus Fransiscus (2016).  Christian unity is a priority. Geraadpleegd op 12 januari 2017. <https://twitter.com/Pontifex/status/793156838476972033&gt;

[5] Reformatorisch Dagblad, 2016

[6] Ivereigh, 2016

[7] Puchinger, 1965: 120

[8] Van der Graaf 2010: 63-65. De gezamenlijke verklaring is te raadplegen op de website van het Vaticaan: <http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/chrstuni/documents/rc_pc_chrstuni_doc_31101999_cath-luth-joint-declaration_en.html&gt;

[9] Wortelboer, 2005: 308

[10] Uit de dogmatische constitutie Dei Verbum (Tweede Vaticaans Concilie). RK Documenten, 2013

[11] Wortelboer, 2005: 299-301

[12] Van Ruler, 1965: 17

[13] RK Documenten, 2013

[14] Zie ook: Van der Graaf, 2010: 36-37

[15] Calvijn, 2009: 358, na 2 Petrus 2:1.

[16] Voor een (relatief) kort overzicht van de geschiedenis van de Rooms-katholieke Kerk, inclusief machtsstrijd en conflicten, zie Wortelboer, 2005: 63-199 (concilies) en 424-671 (pausen).

[17] Calvijn, 2009: 349-350

[18] Idem: 362

[19] Van Ruler, 1965: 18, 107-110

[20] Maria Tenhemelopneming, 2003.

[21] Van der Graaf, 2010: 38-39

[22] Wortelboer, 2005: 301-302

[23] Van der Graaf, 2010: 94. Zie voor de complete tekst: <http://www.thecounciloftrent.com/index.htm&gt;

[24] Idem: 106

[25] Zie de NBG, artikel 32

[26] Calvijn, 2009: 379-381

[27] Calvijn, 2009: 342-343 & 346-347

[28] Bijv. 1 Kor. 7:1 & 8, Joh. 20: 23, Jak. 5:16.

[29] Reformatorisch Dagblad, 2016